Sự chuyển hướng trải nghiệm của triển lãm: Tái cấu trúc vai trò của giám tuyển và tính chủ thể của khán giả

Trong một thời gian rất dài, từ "triển lãm" gần như đồng nghĩa với việc trưng bày. Các tác phẩm được treo hoặc đặt trong không gian, giám tuyển viết bảng chú thích cho chúng, và khán giả lần lượt bước qua, đọc văn bản, hoàn thành một quá trình tiêu thụ văn hóa có trật tự. Mô hình này đã tồn tại trong hệ thống bảo tàng hiện đại hơn một thế kỷ, với logic nội tại rất rõ ràng: tác phẩm nghệ thuật là vật mang tri thức và ý nghĩa, giám tuyển là người tổ chức và truyền đạt tri thức, còn khán giả là người tiếp nhận thụ động. Sự thành công của một cuộc triển lãm thường được đo lường bằng việc thông tin có được truyền tải chính xác hay không, và cấu trúc tự sự có trọn vẹn hay không.

Tuy nhiên, hệ thống tưởng chừng vững chắc này đang âm thầm lung lay. Sự phát triển của nghệ thuật đương đại, đặc biệt là sự trỗi dậy của nghệ thuật tri giác (perceptual art) và nghệ thuật sắp đặt nhập vai (immersive installations) trong vài thập kỷ qua, đang định nghĩa lại từ gốc rễ xem triển lãm thực chất là gì – nó không chỉ là trưng bày, mà còn là việc tạo ra một trải nghiệm. Sự chuyển biến này rất đáng để chúng ta nghiêm túc xem xét.

Từ "Trưng bày" đến "Trải nghiệm": Một sự chuyển biến thầm lặng

Trở lại với bản thân hành vi "xem", chúng ta sẽ nhận ra rằng việc "xem" chưa bao giờ mang tính trung lập. Tri giác của con người chưa bao giờ chỉ là sự tiếp nhận thông tin bên ngoài một cách thụ động; nó luôn được nhào nặn bởi môi trường, ánh sáng, trạng thái cơ thể và thậm chí là nhịp độ của sự chú ý. Khi một người đứng trước một tác phẩm, điều thực sự ảnh hưởng đến cảm nhận của họ thường không chỉ là bản thân tác phẩm, mà còn là bầu không khí và không gian xung quanh, góc độ và cường độ của nguồn sáng, sự tương tác với các tác phẩm xung quanh, cũng như lộ trình và sự chuẩn bị tâm lý mà họ đã trải qua trước khi bước vào không gian đó.

Chính nhận thức này đã thúc đẩy một hướng sáng tác cực kỳ quan trọng trong nghệ thuật đương đại – nghệ thuật tri giác và sắp đặt mang tính trải nghiệm. James Turrell là một trong những nghệ sĩ tiêu biểu nhất trong lĩnh vực này. Các tác phẩm của ông hầu như không sử dụng bất kỳ "đối tượng nghệ thuật" nào theo nghĩa truyền thống, mà lấy chính ánh sáng làm phương tiện để xây dựng một không gian mà cơ thể có thể bước vào và cảm nhận. Trong các sắp đặt của ông, khán giả không thể giữ khoảng cách như khi xem một bức tranh – họ bị ánh sáng bao bọc, bị dẫn dắt bởi sự chuyển màu, dần mất đi khả năng phán đoán về ranh giới không gian, từ đó tiến vào một trạng thái tri giác tập trung cao độ, thậm chí gần như thiền định. Ánh sáng ở đây không còn là công cụ chiếu sáng tác phẩm, mà bản thân nó đã trở thành toàn bộ nội dung của trải nghiệm.

Olafur Eliasson lại mở rộng hướng đi này theo một cách khác. Các sắp đặt của ông thường mượn các yếu tố tự nhiên – nước, sương mù, mặt gương, cầu vồng – để tạo ra một môi trường nằm giữa ranh giới của thực và ảo bên trong không gian triển lãm. Khán giả đi dạo trong đó không chỉ đang quan sát, mà còn đang dùng chính cơ thể mình để tham gia vào một cuộc thử nghiệm về tri giác. Ông từng nói, mục đích của nghệ thuật không phải là nói cho bạn biết điều gì, mà là giúp bạn nhận thức được bạn đang cảm thấy như thế nào. Câu nói này có lẽ chính là chìa khóa cốt lõi để hiểu về các triển lãm trải nghiệm đương đại.

Thực hành của hai nghệ sĩ này không chỉ đại diện cho phong cách cá nhân, mà còn là một bước ngoặt rộng lớn hơn: nghệ thuật không còn chỉ để được "nhìn thấy", mà là để được "trải nghiệm". Khi sự chuyển hướng này xảy ra, bản chất của không gian triển lãm cũng thay đổi theo – nó không còn chỉ là một không gian chứa đựng tác phẩm, mà trở thành một trường không gian nơi trải nghiệm được sinh ra.

Triển lãm như một cấu trúc trải nghiệm được thiết kế

Nếu chúng ta chấp nhận triển lãm là một trải nghiệm, thì câu hỏi tiếp theo sẽ là: Trải nghiệm này có thể được thiết kế không? Và nên thiết kế như thế nào?

Câu trả lời là có, nhưng sự "thiết kế" này khác với thiết kế công nghiệp hay thiết kế thị giác. Nó gần giống với việc "biên đạo" hơn – sự dàn dựng tổng thể về không gian, thời gian, nhịp điệu và sự chú ý.

Cụ thể, một triển lãm trải nghiệm được thiết kế tỉ mỉ trước hết cần xem xét cách khán giả bước vào không gian. Lối vào không chỉ là một lối đi vật lý; nó là điểm khởi đầu của trải nghiệm, quyết định khán giả sẽ bước vào triển lãm với trạng thái cơ thể và kỳ vọng tâm lý nào. Một lối vào chật hẹp và tối tăm, so với một lối vào rộng mở và tươi sáng, sẽ dẫn dắt những sự chuẩn bị tâm lý hoàn toàn khác biệt. Tiếp đến là thiết kế tuyến tham quan  – lộ trình di chuyển của khán giả trong không gian quyết định thứ tự họ bắt gặp các tác phẩm, đồng thời quyết định xem các tác phẩm khác nhau có thể tạo ra những cuộc đối thoại và sức hút có ý nghĩa hay không. Một lộ trình được sắp đặt cẩn thận có thể giúp khán giả vô thức hoàn thành một hành trình trải nghiệm, chuyển từ trạng thái cảm xúc này sang trạng thái cảm xúc khác, đi từ một câu hỏi này đến một câu hỏi khác sâu sắc hơn.

Nhịp điệu cũng là một chiều kích không thể bỏ qua trong thiết kế trải nghiệm. Không phải mọi tác phẩm đều phù hợp để trình bày với mật độ thời gian giống nhau. Một số tác phẩm cần sự dừng lại, cần sự tĩnh lặng, cần khán giả bước chậm lại trước chúng; trong khi những tác phẩm khác lại phát huy sức mạnh truyền cảm lớn nhất trong sự chuyển động. Giám tuyển cần giống như một nhạc trưởng, biết khi nào nên đẩy nhanh, khi nào nên dừng lại, biết cách sắp xếp các nhịp mạnh và nhịp nhẹ trong cấu trúc tổng thể của triển lãm, để sự chú ý của khán giả được duy trì mà không mệt mỏi, đi sâu mà không lạc lối.

Trong khuôn khổ đó, không gian không còn chỉ là phông nền, mà trở thành một phần của tự sự; nhịp điệu không còn chỉ là sự tiếp diễn của thời gian, mà trở thành cấu trúc của trải nghiệm. Triển lãm, do đó, mang dáng dấp của một cuộc hành trình.

Định vị lại vai trò của giám tuyển

Bước ngoặt này đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với vai trò của giám tuyển.

Theo nghĩa truyền thống, công việc cốt lõi của giám tuyển là nghiên cứu và diễn giải: họ tìm hiểu sâu về bối cảnh sáng tác của nghệ sĩ, xâu chuỗi mạch lịch sử của tác phẩm, và thông qua văn bản triển lãm cùng việc sắp xếp không gian, truyền đạt những ý nghĩa này tới khán giả. Giả định nội tại của phương thức làm việc này là ý nghĩa đã tồn tại sẵn trong tác phẩm, và nhiệm vụ của giám tuyển là "mở khóa" và "phiên dịch" nó cho khán giả.

Tuy nhiên, khi triển lãm được hiểu là một cấu trúc trải nghiệm, trọng tâm công việc của giám tuyển không còn chỉ là giải nghĩa, mà mở rộng sang việc kiến tạo trải nghiệm. Câu hỏi họ cần suy ngẫm chuyển từ "Tác phẩm này có ý nghĩa gì?" sang "Khán giả sẽ bắt gặp tác phẩm này như thế nào?" – và cả hai câu hỏi này đều quan trọng như nhau.

Điều này không có nghĩa là nghiên cứu học thuật và giải thích bằng văn bản trở nên kém quan trọng. Ngược lại, nền tảng học thuật vững chắc chính là tiền đề của thiết kế trải nghiệm; nó giúp giám tuyển đánh giá được điều kiện tri giác nào sẽ kích hoạt tốt nhất sức hút nội tại của tác phẩm, và mối quan hệ không gian nào có thể thiết lập sự đối thoại ý nghĩa giữa hai tác phẩm. Nhưng trong khuôn khổ này, các đoạn văn bản chú thích không còn là chủ thể của triển lãm, mà chỉ là một trong nhiều yếu tố trải nghiệm – nó có thể cung cấp điểm neo nhận thức cho khán giả ở những điểm nút phù hợp, nhưng không nên là con đường duy nhất để khán giả bước vào tác phẩm.

Sự thay đổi sâu sắc hơn nằm ở chỗ: Giám tuyển bắt đầu tham gia vào việc định hình "điều kiện xem". Thông qua việc điều chỉnh ánh sáng, âm thanh, nhiệt độ, chất liệu và thậm chí cả mùi hương, họ tạo ra một sự chuẩn bị tri giác cụ thể cho khán giả; thông qua việc dàn dựng nhịp điệu không gian, họ dẫn dắt sự chú ý của khán giả luân chuyển giữa các tác phẩm khác nhau. Trong quá trình này, công việc của giám tuyển ngày càng tiến gần đến một thiết kế trải nghiệm mang tính tổng thể, chứ không chỉ dừng lại ở việc tổ chức và ghi chú tác phẩm.

Tính chủ thể của khán giả: Một mối quan hệ xem mới

Đích đến cuối cùng của sự chuyển hướng này chính là việc tái lập tính chủ thể của khán giả.

Trong mô hình triển lãm truyền thống, vai trò của khán giả tương đối thụ động. Họ được dẫn dắt đi qua một lộ trình vạch sẵn, tiếp nhận hệ thống ý nghĩa do giám tuyển và nghệ sĩ cùng xây dựng. Cảm nhận của khán giả dĩ nhiên là có tồn tại, nhưng phần lớn nó được xem như một kết quả đi kèm, chứ không phải mục tiêu cốt lõi của triển lãm.

Tuy nhiên, khi triển lãm được thiết kế như một trải nghiệm, khán giả không còn chỉ là người tiếp nhận ý nghĩa, mà trở thành người tham gia vào trải nghiệm đó. Cơ thể, sự chú ý và tri giác của họ trở thành điều kiện cần thiết để triển lãm được hoàn thiện. Ở khía cạnh này, triển lãm không còn là một văn bản cố định, mà là một cấu trúc động liên tục được tái sinh trong mỗi lần xem. Mỗi khán giả, mang theo trạng thái cơ thể và lịch sử tri giác riêng của mình bước vào triển lãm, sẽ kích hoạt ra những phiên bản trải nghiệm hơi khác nhau. Ý nghĩa không còn chỉ được cung cấp bởi văn bản của giám tuyển, mà liên tục được sinh ra trong sự tham gia tri giác của khán giả.

Quan trọng hơn, trong những triển lãm như vậy, khán giả không chỉ đang xem nghệ thuật, mà còn bắt đầu nhận thức được "chính mình đang xem như thế nào". Bản thân việc xem trở thành một phần của trải nghiệm, thậm chí trở thành một mắt xích trong cấu trúc triển lãm. Sự thức tỉnh ở cấp độ siêu nhận thức (metacognition) này có lẽ là giá trị sâu sắc nhất của các triển lãm trải nghiệm – nó không chỉ giúp khán giả cảm nhận một tác phẩm nghệ thuật, mà còn buộc họ phải phản tư về chính cách thức tri giác của bản thân.

Triển lãm như một quá trình đang diễn ra

Từ trưng bày đến trải nghiệm, từ truyền đạt ý nghĩa đến kiến tạo tri giác, triển lãm đang trải qua một sự chuyển đổi mô thức sâu sắc. Sự chuyển đổi này không phủ định các thực hành triển lãm truyền thống, mà là sự mở rộng và đào sâu dựa trên nền tảng đó – nó biến triển lãm từ một hình thức trưng bày tương đối tĩnh trở thành một trường không gian liên tục tái sinh; biến giám tuyển từ người giải nghĩa trở thành người kiến tạo trải nghiệm; và cũng biến khán giả từ thiết bị đầu cuối tiếp nhận thụ động trở thành những người đồng kiến tạo trải nghiệm.

Trong không gian này, giữa tác phẩm, không gian và khán giả hình thành một cấu trúc quan hệ mở. Triển lãm không còn là đối tượng để quan sát, mà là một quá trình đang diễn ra. Có lẽ chính trong sự trôi chảy và khả năng tái sinh đó, triển lãm, với tư cách là một thực hành văn hóa, đã tìm thấy những khả năng mới thuộc về thời đại này.

Về tác giả: Dương Mẫn (Maggie Yang) là một giám tuyển độc lập làm việc tại New York. Cô quan tâm đến tri giác, ký ức và thiết kế triển lãm trải nghiệm. Trọng tâm nghiên cứu và thực hành của cô là cách không gian nghệ thuật định hình mối quan hệ giữa khán giả và tác phẩm, cũng như cách thức sinh ra những trải nghiệm xem.

Biên tập: Hồ Văn Kiều