Khi thuật toán lên sàn đấu giá: Nghệ sĩ thời đại AI biết đi về đâu?

Từ Deepseek đến Seedance 2.0, trong năm qua, AI đã trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi của công chúng. Cho dù là khả năng tạo ra các cảnh quay dài chuẩn điện ảnh của Seedance 2.0, hay việc Deepseek có thể tái cấu trúc nghệ thuật từ hàng triệu dữ liệu chỉ trong vài giây, "sự khan hiếm về kỹ năng", vốn là nền tảng sinh tồn của các nghệ sĩ truyền thống, đang dần sụp đổ. Đặc biệt là khi các tác phẩm AI liên tục đạt mức giá "khủng" trên các sàn đấu giá hàng đầu, một câu hỏi sắc bén được đặt ra là: Dưới làn sóng trỗi dậy của thuật toán, những người làm công việc sáng tác nghệ thuật hiện giờ ra sao? Khi thuật toán bắt đầu lên sàn đấu giá: Vị trí nào cho các nghệ sĩ trong thời đại AI?

Thực chất trong vài năm qua, nghệ thuật AI đãi từ lằn ranh ngoại vi tiến vào xu hướng dòng chính. Mặc dù vào tháng 3 năm 2025, phiên đấu giá chuyên đề nghệ thuật AI đầu tiên của Christie's mang tên "Augmented Intelligence" (Trí tuệ Tăng cường) đã vấp phải sự phản đối có chữ ký của hơn 6.000 người, nhưng nghịch lý "vừa bị phản đối vừa bán chạy" của phiên đấu giá này lại cho thấy tiềm năng thị trường to lớn của nghệ thuật AI. Tổng doanh thu của phiên đấu giá đạt 728.800 USD, trong đó tác phẩm Machine Hallucinations - ISS Dreams - A của Refik Anadol được bán với giá 277.200 USD. Quan trọng hơn, trong số những người tham gia đấu giá tại chuyên đề này, có hơn 37% là khách hàng mới của Christie's và 48% thuộc thế hệ Millennial và Gen Z.

Trước đó vào năm 2018, bức tranh “Edmond de Belamy” do thuật toán tạo ra đã được bán với giá 432.500 USD, vượt xa mức giá ước tính ban đầu là 7.000 - 10.000 USD; hay vào tháng 11 năm 2024, bức chân dung “A.I. God. Portrait of Alan Turing” do robot AI Ai-Da sáng tác đã được chốt giá 1,08 triệu USD. Ước tính ban đầu của tác phẩm này chỉ rơi vào khoảng 120.000 - 180.000 USD, nhưng trải qua 27 lần trả giá, nó đã được gõ búa với mức giá gấp gần 10 lần.

Báo cáo khảo sát nhà sưu tập toàn cầu của Art Basel và UBS đã minh chứng cho xu hướng này: Hơn một nửa (51%) các nhà sưu tập có giá trị tài sản ròng cao đã từng mua tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật số, đưa nghệ thuật kỹ thuật số vươn lên vị trí thứ ba trong chi tiêu cho các hạng mục mỹ thuật, chỉ đứng sau hội họa và điêu khắc. Thế hệ trẻ, đặc biệt là Gen Z, đang sử dụng "sưu tập theo sở thích" để định nghĩa lại ranh giới thị trường, mở rộng việc sưu tầm sang các lĩnh vực như đồ chơi nghệ thuật, giày thể thao và túi xách phiên bản giới hạn.

Cùng lúc đó, các triển lãm nghệ thuật AI quy mô lớn cũng dần bước vào các tổ chức văn hóa, bảo tàng. Tháng 11 năm 2025, Bảo tàng Nghệ thuật Vạn Lâm thuộc Đại học Vũ Hán (Trung Quốc) đã tổ chức triển lãm lớn mang tên "Vượt qua sáu thập kỷ: Ngọn lửa sáng tạo của Trí tuệ Nhân tạo". Đây không chỉ là màn trưng bày tập trung các tác phẩm nghệ thuật công nghệ, mà còn là sự khám phá có hệ thống về ranh giới sáng tạo giữa con người và máy móc. Hơn nữa, nhằm thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng giữa công nghệ trí tuệ nhân tạo và nghệ thuật truyền thống, thương hiệu nghệ thuật lâu đời của Trung Quốc - Vinh Bảo Trai cũng đang thu hút sự chú ý lớn khi phát động thu thập tác phẩm cho Cuộc thi Đổi mới Thiết kế & Nghệ thuật AIGC lần thứ nhất.

Giữa vô vàn những trọng tâm chú ý về AI: Trí tuệ nhân tạo rốt cuộc đại diện cho một mảnh đất màu mỡ mới để chúng ta khám phá, hay là sự kết thúc của các nghệ sĩ con người? Nghệ sĩ có bị thay thế bởi máy móc không? Trí tuệ nhân tạo có thực sự sở hữu sức sáng tạo? Công nghệ phần mềm mà chúng ta có hôm nay chỉ đơn thuần là ảo giác của sự sáng tạo? Hệ thống AI nên mô phỏng con người hay trở thành một hệ thống hoàn toàn khác biệt? Khả năng sáng tạo của AI liệu có thể vượt qua con người vào một ngày nào đó?

AI sẽ không thay thế nghệ sĩ, nhưng sẽ đào thải những nghệ sĩ từ chối Phát triển

Dưới tác động của AI, cách sinh tồn của các nghệ sĩ đang được định nghĩa lại. AI sẽ không thay thế nghệ sĩ, nhưng sẽ đào thải những nghệ sĩ từ chối tiến hóa. Trong thời đại "cộng sinh thông minh", luồng công việc của người nghệ sĩ đang có sự dịch chuyển về bản chất, từ một "nghệ nhân" đục đẽo đơn độc, trở thành "đạo diễn tổng quát" kiểm soát toàn cục. AI trở thành một "thợ thủ công" thượng thừa, chịu trách nhiệm tạo ra những khả năng vô hạn, còn con người đảm nhận việc chọn lọc và gán cho nó ý nghĩa. Đúng như lời nghệ sĩ Mario Klingemann từng nói: "Sự lựa chọn, chính là sức nặng của tâm hồn chúng ta." Trong thời đại AI có thể tạo ra vô số tác phẩm tương tự nhau, thì "giá trị nhân văn không thể sao chép" chính là nền tảng sinh tồn của người nghệ sĩ.

Ví dụ, một họa sĩ sơn dầu có thể nhờ vào các bức ảnh lấy cảm hứng từ AI để tăng hiệu suất sáng tác lên gấp ba lần, nhưng với điều kiện là anh ta vẫn phải dành hàng giờ đồng hồ để chỉnh sửa thủ công các chi tiết. Đây chính là mô hình sáng tác điển hình của tương lai: AI xử lý các lao động lặp đi lặp lại, còn con người tập trung vào những trải nghiệm sống không thể tự động hóa.

Có lẽ AI có thể vẽ ra một buổi hoàng hôn hoàn hảo, nhưng nó chưa bao giờ cảm nhận được cái se lạnh của cơn gió chiều tà mơn trớn trên da thịt. Và nghệ thuật, lại được sinh ra chính từ cơn gió se lạnh ấy. Khi "bà nội" của nghệ thuật trình diễn Marina Abramović nhìn chằm chằm vào hơn 1.000 người trong màn trình diễn "The Artist is Present", rồi người yêu cũ nhiều năm không gặp là Ulay đột ngột xuất hiện khiến bà rơi nước mắt — sự trao đổi năng lượng nguyên thủy nhất giữa con người với con người khoảnh khắc đó, là điều AI không thể nào hiểu được.

Không phải là sự cáo chung của nghệ thuật, mà là sự giải phóng nghệ thuật

Nhìn lại sự ra đời của nhiếp ảnh, năm xưa nó cũng từng khiến các họa sĩ phải thốt lên kinh hãi "hội họa đã chết", nhưng kết quả thì sao? Nhiếp ảnh không thay thế hội họa, mà ngược lại, nó ép hội họa phải chuyển từ chủ nghĩa hiện thực sang các lĩnh vực mới như chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa ấn tượng, mở ra một chương mới cho nghệ thuật hiện đại. Hôm nay, AI cũng không phải là sự cáo chung của nghệ thuật, mà là một cuộc giải phóng nghệ thuật.

Nó giải phóng các nghệ sĩ khỏi những công việc lặp đi lặp lại nặng nhọc, để cuối cùng chúng ta có thể "lãng phí" cuộc đời mình vào những điều đẹp đẽ hơn — để thai nghén một câu chuyện cảm động hơn, để theo đuổi những khoảnh khắc không thể đong đếm bằng thuật toán, và để bảo vệ những ký ức văn hóa đang dần biến mất.

Khi thuật toán gõ búa trên sàn đấu giá, thứ nó đập vỡ là trật tự cũ của thị trường nghệ thuật, nhưng thứ nó tạo ra là những cơ hội mới cho người sáng tác. "Vị trí" của người nghệ sĩ chưa bao giờ nằm ở phía đối lập với công nghệ, mà nằm ở cốt lõi của tính sáng tạo và tinh thần nhân văn. Đối mặt với tiếng búa của thuật toán, các nghệ sĩ càng không cần phải sợ hãi, mà cần có một nhận thức tỉnh táo và lập trường kiên định. AI là công cụ, thậm chí là đối tác, nhưng tuyệt đối không phải là ông chủ.

Cốt lõi của nghệ thuật sẽ mãi mãi là cảm xúc của con người, phán đoán của con người, và sự lựa chọn của con người. Giống như câu nói: "Hội họa chẳng ngại thay áo mới, trường quyển vô tận mãi tìm chiều sâu." Trong thời đại công nghệ lặp lại điên cuồng này, thứ quý giá nhất không phải là một thuật toán có thể tạo ra hình ảnh, mà là một trái tim biết cảm nhận cái se lạnh của cơn gió chiều, dám nhìn thẳng vào vực sâu của sinh mệnh, và vẫn luôn tin tưởng vào sức mạnh của nghệ thuật, trái tim của con người.

Tác giả & Biên tập: Lý Bảo Hưng

Nguồn: Artron