Giải mã các trường phái nghệ thuật | Chủ nghĩa Biểu Hiện

"Những gì được biểu hiện đều được minh họa thông qua ẩn dụ. Thứ biểu hiện nỗi buồn chính là thứ mang trong mình một nỗi buồn ẩn dụ. Nỗi buồn ẩn dụ là nỗi buồn hiện hữu thực sự chứ không phải theo nghĩa đen; nó được sinh ra từ việc chuyển giao ý nghĩa của những khái niệm đồng điệu với 'nỗi buồn'."
—— Nelson Goodman (Mỹ)

I. Chủ nghĩa Biểu hiện là gì?

Chủ nghĩa Biểu hiện (Expressionism) là một trong những trường phái nghệ thuật hiện đại quan trọng nhất. Đây là một trào lưu văn học - nghệ thuật thịnh hành vào đầu thế kỷ 20 tại Đức, Pháp, Áo, Bắc Âu và Nga. Thuật ngữ này được họa sĩ người Pháp Julien-Auguste Hervé sử dụng lần đầu tiên vào năm 1901 để khẳng định phong cách hội họa của ông có sự khác biệt so với trường phái Ấn tượng.

Về sau, nhiều họa sĩ Đức cũng đã tiến hành "đổi mới" một cách táo bạo trên nhiều phương diện như bố cục, kỹ thuật, đường nét, màu sắc..., từ đó dần hình thành nên trường phái này. Sau này, Chủ nghĩa Biểu hiện đã phát triển và lan rộng sang các lĩnh vực khác như âm nhạc, điện ảnh, kiến trúc, thi ca, tiểu thuyết, kịch nghệ...

Chủ nghĩa Biểu hiện là việc các nghệ sĩ thông qua tác phẩm để tập trung bộc lộ cảm xúc nội tâm, thay vì chú trọng việc sao chép hình thức của đối tượng được miêu tả. Do đó, trường phái này thường biểu hiện bằng sự bóp méo và trừu tượng hóa thực tại, đặc biệt được sử dụng để diễn tả nỗi sợ hãi. Chính vì vậy, rất hiếm thấy các tác phẩm mang chủ đề vui tươi trong trường phái này.

Chủ nghĩa Biểu hiện phát triển từ Chủ nghĩa Ấn tượng và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Van Gogh. Tuy nhiên, nó lại đi ngược lại với việc miêu tả chân thực thiên nhiên của trường phái Ấn tượng. Khác với cách trường phái Ấn tượng tiếp nhận thông tin từ thế giới bên ngoài rồi tái hiện lại, các nghệ sĩ Biểu hiện hòa quyện nhiều cảm xúc cá nhân của mình vào trong hội họa hơn. Đồng thời, trường phái này cũng có mối liên hệ nội tại với truyền thống dân tộc trong lịch sử nước Đức, kế thừa những đặc tính của nghệ thuật Đức như đề cao cá tính, coi trọng sắc thái tình cảm và biểu hiện chủ quan.

II. Đặc trưng nghệ thuật của Chủ nghĩa Biểu hiện

1. Cảm xúc mãnh liệt: Hội họa Biểu hiện nhấn mạnh hơn vào việc bộc lộ những cảm xúc và tâm trạng nội tâm; những nỗi đau đớn và xúc cảm sâu sắc nhất đều được phơi bày qua các tác phẩm.

2. Hình thức cường điệu: Trong tạo hình, hội họa Biểu hiện thường theo đuổi sự tương phản mạnh mẽ và những biến dạng vặn vẹo, phóng đại kích thước và tỷ lệ của sự vật.

3. Màu sắc rực rỡ, đậm đặc: Các bức tranh Biểu hiện thường sử dụng những mảng màu dày và đậm nét để thể hiện cảm xúc chân thực, chẳng hạn như màu đỏ, vàng, xanh lam...

4. Đường nét trừu tượng: Trong nhiều tác phẩm, các đường nét thường mang tính trừu tượng. Chúng không đại diện cho những vật thể hay hình khối cụ thể nào, mà chỉ đơn thuần là phương tiện để nghệ sĩ giải phóng cảm xúc.

5. Chủ đề sâu sắc: Đề tài của hội họa Biểu hiện bám sát vào các vấn đề văn hóa và xã hội. Các tác phẩm thường phản ánh sự nghèo đói của thực tại, những cuộc chiến tranh tàn khốc hay bản tính đạo đức giả của con người...

III. Các họa sĩ tiêu biểu

Edvard Munch

Edvard Munch (1863 - 1944) là một họa sĩ và nghệ sĩ tranh in theo trường phái Biểu hiện người Na Uy, được mệnh danh là "Cha đẻ của Chủ nghĩa Biểu hiện hiện đại". Tranh của Munch chủ yếu xoay quanh các chủ đề như sự sống, cái chết, tình yêu, nỗi sợ hãi và sự cô đơn. Ông rất giỏi trong việc sử dụng các đường nét và mảng màu tương phản mạnh để bộc lộ cảm nhận và tâm trạng của mình, mang đến cho người xem những cảm giác thị giác mạnh mẽ về sự căng thẳng, lo âu, bất an, hoài nghi, đau buồn và dồn nén.

Các tác phẩm tiêu biểu của ông gồm có: Tiếng thét (The Scream), Tuyệt vọng (Despair), Lo âu (Anxiety), Tro tàn (Ashes), Vũ điệu của cuộc sống (The Dance of Life), Đêm trên phố Karl Johan (Evening on Karl Johan Street), v.v.

Ernst Ludwig Kirchner

Ernst Ludwig Kirchner là họa sĩ theo trường phái Biểu hiện người Đức, là nhân vật nòng cốt và cũng là một trong những người sáng lập nên nhóm họa sĩ Die Brücke (Cây cầu). Trong hội họa, Kirchner theo đuổi tạo hình tối giản và màu sắc rực rỡ. Thông qua sự xử lý chắt lọc về hình khối và màu sắc, ông đã tạo ra hiệu ứng mặt phẳng mang tính trang trí độc đáo cho các bức tranh của mình. Từng chịu đựng những tổn thương tâm lý do chiến tranh, các tác phẩm của ông tràn ngập những đường nét và nét cọ vô cùng căng thẳng. Xét trên một phương diện nào đó, sự giằng xé trong hình thức thể hiện này cũng phản ánh chính thế giới nội tâm đang trên bờ vực suy sụp của ông.

Trong thế giới của Chủ nghĩa Biểu hiện, cảm xúc chủ quan chi phối mọi sự thể hiện, những rung cảm nơi nội tâm liên tục được nhấn mạnh. Giữa một hiện thực đòi hỏi sự khắt khe và lý trí, Chủ nghĩa Biểu hiện đại diện cho một sự giải phóng từ trong ra ngoài. Chính sự giãi bày cảm xúc thuần túy này đã kiến tạo nên vô vàn những kiệt tác nghệ thuật tuyệt vời cho nhân loại.

Nguồn: Trường Nghệ thuật Quốc tế Tượng Sơn